ปลาตัวเล็กเพียงไม่กี่เซนติเมตรในลำธารของประเทศไทย กำลังสร้างความตื่นเต้นให้กับวงการวิทยาศาสตร์ เมื่อทีมนักวิจัยจากหลายสถาบัน รวมถึงนักวิจัยจาก คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ โดย ผศ.ดร.ศิลปชัย เสนารัตน์ เปิดเผยผลการศึกษาชีววิทยาระดับจุลกายวิภาคของ “ปลาซิวสมพงษ์” (Trigonostigma somphongsi) สัตว์น้ำหายากที่ถูกจัดให้เป็นชนิดพันธุ์ ใกล้สูญพันธุ์อย่างยิ่งของโลก (Critically Endangered)

การศึกษาครั้งนี้ไม่เพียงเปิดเผยโครงสร้างเนื้อเยื่อของระบบสำคัญในร่างกายปลา เช่น ระบบย่อยอาหาร ระบบหายใจ และระบบประสาทเท่านั้น แต่ยังนำไปสู่การค้นพบข้อมูลใหม่ที่สำคัญของโลก นั่นคือ การระบุขนาดของปลาที่เริ่มเข้าสู่วัยสืบพันธุ์ ซึ่งจากการศึกษาพบว่า ปลาซิวสมพงษ์สามารถเข้าสู่ระยะสืบพันธุ์ได้เมื่อมีความยาวลำตัวประมาณ มากกว่า 2.2 เซนติเมตร โดยเป็นข้อมูลพื้นฐานที่ ยังไม่เคยมีรายงานทางวิทยาศาสตร์มาก่อน และมีความสำคัญอย่างยิ่งต่อการวางแผนอนุรักษ์ในธรรมชาติ

นอกจากนี้ นักวิจัยยังพบว่า ปลาซิวสมพงษ์มีรูปแบบการพัฒนาไข่แบบหลายระยะ (asynchronous reproduction) ทำให้สามารถปล่อยไข่ได้หลายครั้งในช่วงฤดูวางไข่ ซึ่งเป็นกลไกสำคัญที่ช่วยเพิ่มโอกาสรอดของชนิดพันธุ์ในระบบนิเวศน้ำจืดที่มีการเปลี่ยนแปลงตลอดเวลา ผลการศึกษายังสะท้อนให้เห็นถึงการปรับตัวทางชีววิทยาที่ซับซ้อน เช่น โครงสร้างเหงือกที่ช่วยให้สามารถแลกเปลี่ยนออกซิเจนได้ดีในสภาพน้ำที่มีออกซิเจนต่ำ และระบบย่อยอาหารที่เหมาะกับอาหารในธรรมชาติของปลา ซึ่งล้วนเป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการกำหนดพื้นที่อนุรักษ์ การบริหารจัดการแหล่งน้ำ และการพัฒนาโครงการเพาะพันธุ์เพื่อฟื้นฟูประชากรปลาในอนาคต

งานวิจัยนี้ดำเนินการโดยความร่วมมือของนักวิจัยจากหลายหน่วยงาน โดยมีส่วนสำคัญจาก ศูนย์วิจัยบูรณาการชีววิทยาและเทคโนโลยีเนื้อเยื่อสัตว์เพื่องานอนุรักษ์และนวัตกรรม (Center for Integrative Animal Tissue Biology and Innovation – iTissue-PSU) คณะวิทยาศาสตร์ มหาวิทยาลัยสงขลานครินทร์ ซึ่งมุ่งพัฒนาองค์ความรู้ด้านชีววิทยาระดับเซลล์และเนื้อเยื่อ เพื่อสนับสนุนการอนุรักษ์สัตว์และความหลากหลายทางชีวภาพของโลก การค้นพบครั้งนี้จึงไม่เพียงเป็นก้าวสำคัญของวิทยาศาสตร์ไทย แต่ยังเป็นอีกหนึ่งความหวังของการอนุรักษ์สิ่งมีชีวิตขนาดเล็กที่มีบทบาทสำคัญต่อระบบนิเวศน้ำจืดของประเทศไทย